Libert Hol
Toespraak in Tokyo als overlevende jappenkampen
Het Japanse Keizerrijk in 1942 tijdens mijn geboorte in Atjeh/Noord Sumatra
Peace Exchange Programme
Toespraak in Tokyo als overlevende jappenkampen werd mij aangeboden op de Japanse ambassade in Den Haag. In het kader van hun Peace Exchange Programme. Ik had me opgegeven en aangenomen voor deelname aan dit programma. Samen met vijf andere lotgenoten en overlevenden van de concentratiekampen in Japans-Indië van 1942-1945.
Dit programma was in 1995 door de Japanse regering opgericht met als doel: vrede, vriendschap en onderlinge uitwisseling. Onderdeel hiervan was een ‘verwerkingsreis’, zo genoemd door het Indisch Platform. Als ervaringsdeskundigen beoordeelden zij de legitimiteit van de aanvraag. De reis was op kosten van de Japanse regering en bedoeld om kennis te maken met het moderne Japan.
Overwegingen
Door mijn eerste duizend dagen in Japanse concentratiekampen heb ik blijvende lidtekens op mijn ziel. Lidtekens van de opgelopen ernstige beschadigingen door de Japanse terreur in al die kampen. Eerst tijdens de hele zwangerschap van moeder in het kamp. Met ondertussen de zorg voor mijn drie jaar oudere zus vocht zij als een leeuwin om ons beiden in leven te houden. Met wegcijfering van zichzelf waar nodig en mogelijk. Zoals zoveel moeders deden in die oorlogsjaren in Japans-Indië.
Maar al te goed hiervan bewust vond ik dat ik deze uitgestoken hand moest aannemen. En ook optimaal wilde gebruiken om met studenten van de Faculteit Rechten van de Chuo universiteit in Tokyo in gesprek te gaan. Ik wilde daarbij wel, hoe dan ook, vrijuit kunnen spreken. Oók over het gitzwarte verleden van Japan van 1932 tot 1945. En niet bij het bezoek aan Nagasaki blijven hangen in het ‘slachtofferschap’ van Japan als enig land dat getroffen is door twee atoombommen. Ook al wist ik dat dit nog steeds onderbelicht of helemaal niet genoemd wordt in en door Japan. Vanaf de lagere school tot de universiteit bij het vak geschiedenis.
Ervaringen
Twee weken voor ons vertrek op 19 september 2025 naar Japan werden we door de Japanse ambassadeur in Den Haag sympathiek toegesproken. Apart liet hij weten dat wij zouden merken dat veel Japanners weinig of niets van WO II wisten. En dat het aan ons was om daarover te vertellen. Dat vond ik prettig omdat ik mijn voordracht in het Nederlands al per 1 augustus naar de ambassade toestuurde. En daarin bleven de Japanse imperialistische oorlogen niet onbesproken. Dan had de tolk ruim voldoende de tijd om mijn verhaal in het Japans te vertalen. Dat vertelde het hoofd sectie buitenland van de Japanse ambassade in Den Haag mij. Ik kon ongecensureerd mijn hele verhaal houden, zo bleek.
Verblijf in Nagasaki en Tokyo
Op wisselende momenten ging bij ieder van ons groepje van zes overlevenden verschillende herinneringen door ons heen. Al snel werden we een hechte groep lotgenoten op deze voortreffelijk georganiseerde reis. Met een uitstekende begeleiding van vier Japanse (en Engels sprekende) dames. Onder wie een verpleegkundige plus de Nederlands sprekende Japanse tolk. Maar ook vanaf de eerste tot de laatste dag een naaste assistent van de Nederlandse ambassadeur in Tokyo. De laatste twee dagen ook nog door een medewerkster van het Japanse ministerie van Buitenlandse Zaken in Tokyo.
Mijn toespraak verliep voortreffelijk: zin voor zin las ik voor en werd dan vertaald door de tolk. Deze had mijn Nederlandse tekst en zijn Japnse vertaling naast elkaar op zijn lessenaar liggen met de microfoon in de hand. Vlak voor het begin kreeg iedereen de Japanse vertaling ook nog op de eigen lessenaar.
Alle Menschen werden Brüder
De avond voor ons vertek keek ik even hoe mijn mini I-Pad ook al weer werkte. Nu ik al weer twee jaar niet gedoken had was ik niet zeker of alles nog werkte. Wegens de veel grotere opslagcapaciteit nam ik deze altijd mee om daar mijn onderwater foto’s op de plaatsen. Bij toeval zag ik dat het lied met de negende van Beethoven nog op de I-Pad stond. Dit lied werd ook ten gehore gebracht aan het eind van mijn boekpresentatie een paar jaar geleden. Dat lied sloeg bij mij in ‘als een bom’ toen ik dat voor het eerst hoorde tijdens het dieptepunt van de Vietnam-oorlog. De V.S. stuurde, toen ik dit lied hoorde eind jaren zestig, ruim 800.000 soldaten daar de oorlog in. En toen hoorde ik dit vrolijke en opzwepende lied ‘Alle menschen werden Brüder’. Als ode aan de vreugde (voor het leven) op de prachtige muziek van de negende van Beethoven.
Jappenkamp, Vietnamoorlog en verwerkingsreis naar Japan kwamen bij elkaar
Tijdens de vlucht naar Tokyo begon ik te lezen in het boek ‘De hel van Tjideng’. Een berucht jappenkamp in het voormalige Batavia op Java.
In Nagasaki kreeg ik toen het idee om dit lied óók na afloop van mijn toespraak voor de studenten te laten horen. Maar ik twijfelde. Vertelde dit aan mijn goede vriend Joseph Lopulalan, die ik al ruim zestig jaar ken en die ook mee ging als oorlogsgetroffene. Hij was indertijd ook bij mijn boekpresentatie en wist precies welk lied en muziek ik bedoelde. Deze gaf mij een zetje om het wèl te doen. Meteen de tolk hierover verteld en deze belde terstond vanuit Nagasaki naar de Chuo universiteit in Tokyo of dat kon en vroeg of zij daarvoor de benodigde apparatuur hadden. Alles kon en daardoor kreeg mijn lezing onverwacht toch weer een emotioneel einde…
Hierna mijn verhaal voor studenten van de Chuo universiteit: De vijanden van vroeger….
” Vijanden van vroeger zijn de vrienden van nu en omgekeerd.
Allereerst wil ik zeggen dat ik bijzonder blij ben met dit programma van de Japanse regering met als doel: vrede, vriendschap en onderlinge uitwisseling. In eerste instantie met de omringende landen van Japan en ook, begrijp ik nu, met Nederland wegens haar koloniale verleden in Indonesia. Ook waardeer ik het zeer dat deze universiteit een gesprek met hun studenten mogelijk heeft gemaakt.
Laat ik er ook meteen bij zeggen, dat ik nooit uit mezelf naar Japan gegaan zou zijn door mijn grondige afkeer van alles wat Japans was. Dat had ik in de loop der jaren ontwikkeld. Deze afkeer kwam niet uit de lucht vallen, maar had te maken met mijn eigen geschiedenis en wat ik daarover las vanaf het bezoek aan Nederland van jullie voormalige keizer Hirohito in 1971.
Dat is natuurlijk helemaal niet leuk om te horen voor jullie jongeren, die geen schuld hebben gehad aan de Japanse agressie in de Tweede Wereldoorlog met al haar wreedheden. Dat besef ik terdege. Net zoals het mij pijn doet wat ik pas sinds kort gelezen heb over het slavernijverleden van mijn eigen land, Nederland, in Indonesië. Zelfs tot aan de Tweede Wereldoorlog; bijna zestig jaar na de afschaffing van de slavernij in 1863!! Ook net zoals sinds kort bekend is over het bovenmatige geweld dat door Nederland gebruikt is in de onafhankelijkheidsstrijd van Indonesia.
Deze reis en met name onze ontmoeting met jullie, studenten aan de Chuo universiteit van Tokyo, is bedoeld als onderlinge uitwisseling of dialoog. Dat sprak mij aan.
Belemmeringen
Maar daarvoor liggen wel grote barrières om tot een goed gesprek te komen via een tolk. Ik weet ook helemaal niets van jullie. Niet aan wat voor soort universiteit jullie studeren. Dat maakt toch óók iets uit in Japan? Niet in welk studiejaar jullie zitten en last but not least: wát jullie studeren. Welk beroep jullie later willen gaan uitoefenen.
Het liefst zou ik dat vooraf willen weten omdat ik geleerd heb dat het altijd heel belangrijk is om te beseffen tegen wie je spreekt om de inhoud van wat je zegt zo goed mogelijk te laten overkomen. Om mogelijke misverstanden zoveel mogelijk te voorkomen. Die zijn er al genoeg in onze wereld. Met alle ellende tot gevolg.
Laat ik daarom beginnen met
1.) Eerst iets over mijzelf te vertellen.
2.) Daarna iets over wat ik vanaf de jaren zeventig over Japan las in de kranten en hoorde via de TV. Wat me daarbij opviel en welke vragen dat bij mij opriep.
3.) Tot slot iets over onze huidige tijd en de uitdagingen waarvoor wij nu staan en waarbij we hopelijk gezamenlijk kunnen optrekken.
De verschrikkelijke beelden die we de laatste jaren op de televisie zien van de diverse oorlogen heb ik nog op mijn netvlies. Daarom wil ik niet te lang stilstaan bij het oorlogsleed en de Japanse wreedheden van 80 jaar geleden. Maar ik ontkom er nu niet aan om iets over mezelf en ons gezin te vertellen opdat u weet wie dit verhaal vertelt.
Ten eerste.
9 maart 1942 capituleerde Nederland in het toenmalige Nederlands Indië. Slechts negen dagen na de Japanse inval. Alle Nederlanders, ook burgers zoals mijn vader, werden opgesloten in concentratiekampen. Mijn moeder werd in Aceh/Noord Sumatra met mijn drie jaar oudere zus opgesloten in een concentratiekamp voor vrouwen en kinderen. Ze was toen in verwachting van deze spreker en wist niet dat haar man als krijgsgevangene moest werken aan de Birma spoorlijn/ the death railway. Beiden overleefden gelukkig en zagen elkaar pas weer terug in januari 1946.
Mijn zus zocht als kleuter naar slakken en kikkers, ving die en gaf die aan moeder om te koken en te eten. Niettemin was er grote hongersnood en in één kamp, zo hoorde ik van mijn moeder, stierven er 295 van de 300 kinderen. Deze zus woog op 2,5 jarige leeftijd 17,5 kg en woog 14,5 kg op zesjarige leeftijd toen ze uit het kamp kwam. Zelf woog ik op ruim 3 jarige leeftijd 9,5 kg. Een gezonde driejarige weegt in Europa 15 kg of meer. Moeder woog 37 kg na het jappenkamp, inclusief het vele vocht van de beri beri. Ter vergelijking: onze kleindochter van 9 jaar weegt nu 36 kilogram.
Het waren enorm angstige jaren. Bang om uitgekozen te worden als sexslaaf voor de Japanse en Koreaanse soldaten. Ook moesten de moeders iedere ochtend op appèl met hun kinderen gebogen op een rij staan om geteld te worden. Als een moeder of een van haar kinderen niet genoeg boog voor de goddelijke keizer Hirohito dan kreeg zij slaag met de karabijn, omdat zij dat kind meer had moeten laten buigen…! Deze Japanse beleefdheidsvorm was voor Europeanen juist vernederend. Des te meer doordat dit genadeloos met geweld werd afgedwongen.
Gevolgen
Mijn ouders hebben tientallen jaren lang nachtmerries gehad over wat ze aan wreedheden van de Jap meegemaakt hadden in de oorlog. Ook deze oudere zus heeft ernstige psychische klachten gehad. Zij is diverse keren psychotisch geweest door háár ervaringen. Zelf kan ik me niets herinneren van de kamptijd in mijn eerste drie levensjaren.
Tóch ben ook ík vastgelopen en heb ik psychologische hulp moeten zoeken. Bij een psychotherapeut die gespecialiseerd was in hulp aan oorlogsgetroffenen. Na mijn afstuderen als tandarts ben ik in 1973 op 31 jarige leeftijd in psychoanalyse gegaan. ‘Wegens ernstige beschadiging in de eerste duizend dagen van mijn leven’, zo was de diagnose. Eerst vier jaar 4 x per week liggend op de bank. En zeven jaar later nog eens 3,5 jaar 4x per week.
Ten tweede.
Wat hoorde ik in1971 op 29 jarige leeftijd? Keizer Hirohito kwam 26 jaar na WO II op staatsbezoek bij onze koningin Juliana en prins Bernhard. En dát hoorden we nota bene in augustus, de maand van die twee verschrikkelijke atoombommen en het einde van de
oorlog tegen Japan! Twee bekende Nederlanders, een acteur Willem Nijholt en de cabaretier Wim Kan protesteerden publiekelijk fel tegen dit bezoek. Beiden waren oorlogsslachtoffers van deze Hirohito in wiens naam altijd gebogen moest worden en die iedere opdracht voor zijn leger in de oorlog ook persoonlijk gaf. Maar hij is daarvoor nooit veroordeeld door het Tokyo tribunaal!
Net zoals Shiro Ishii als hoofd van de Japanse Eenheid 731 in China nooit veroordeeld is. Voor wie het niet weet: met het bezetten van Mantsjoerije in 1932 ontwikkelde Ishii daar tot 1945 als arts en microbioloog chemische en biologische wapens. Deze waren juist door het protocol van Geneve in 1925 verbóden! Maar ‘als iets slecht genoeg was om te verbieden dan moest het wel erg effectief zijn’ zo adviseerde hij het keizerlijke leger.
Dus werden in haar laboratoria juist wèl deze wapens ontwikkeld. Daarna getest op levende krijgsgevangenen… Ishii gebruikte zó zijn kennis als arts niet ten díenste van mensen, maar ter verníetiging van mensen…
Belangstelling eigen geschiedenis
Dat bezoek van Hirohito was het moment waarop ik me meer ging verdiepen in die Tweede Wereldoorlog in de Pacific. Deze verdieping bracht bij mij onbewust, onverwerkt verdriet naar boven en daarom ging ik ‘down’.
Ondertussen klom Japan weer overeind na de verwoestingen van hun oorlog. Zeer ijverig, intelligent en met keihard werken begonnen ze aan hun wederopbouw. Maar óók zónder de last van een passende vergoeding van alle oorlogsschade. Schade die zij in al die getroffen landen hadden berokkend met hun agressie aan infrastructuur en bedrijven. Maar vooral ook aan mensen, slachtoffers van hun oorlog..
In 1985, zeven jaar na het einde van mijn psychoanalyse, ging ik met mijn ouders, jongere zus en zwager mee naar de Birma Spoorlijn in Birma en Thailand met uitsluitend ex-Birmakrijgsgevangenen. Ons busje had op de voorruit een grote sticker “POW excursion”. Toen begreep ik pas dat ‘prisoners of war’ een internationaal begrip was.
Alles wat ik toen hoorde en zag van deze oorlogsgetroffenen maakte zo’n diepe indruk op mij dat ik weer ‘omviel’ en 3,5 jaar wéér in psychoanalyse moest 4x per week. Gelukkig bij dezelfde psychotherapeut.
“Japan krijgt weer ‘praatjes’ “, zeiden de ex-krijgsgevangenen toen we langs een stenen monument reden in Thailand. Dat monument had Japan geschonken aan Thailand. Let wel: ‘Ter nagedachtenis aan de gesneuvelde Japánse soldaten’. Uit woede over deze brutaliteit van hun vroegere bezetter waren in de eerste nacht door de plaatselijke bevolking alle Japanse teksten er vanaf gebeiteld, zo vertelde de gids. Nadat wij vroegen waarom dat monument zo beschadigd was.
Wederopbouw van Japan
Japan had ook in Europa heel veel Europese bedrijven dood geconcurreerd met dumpprijzen. Zoals o.a. de klok en horloge-industrie, foto en filmcamera’s, televisie, radio en video etc. . Soms ook met een provocerende naam als JVC, Japan Victory Company. Omgekeerd werd door Japan importeren van buitenlandse, Europese, producten gedwarsboomd of zelfs onmogelijk gemaakt. Italië mocht zo geen scooters exporteren naar Japan ter bescherming van de eigen industrie en Europese ski’s evenmin ‘omdat de sneeuw in Japan anders was’ etc. . Japan (en later ook China) deed toen precies hetzelfde als tegenwoordig de VS. ‘Make Japan great again’ of ‘Japan first’ zouden toen de slogans kunnen zijn geweest.. Een heilloze weg volgens mij.
Dat kon allemaal gebeuren doordat Nederland zeer slordig met haar eígen geschiedenis omging. Zowel in Nederland zelf als met haar onderdanen in het toenmalige Nederlands Indië
Twee voormalige concentratiekampen van de nazi’s in Nederland bijvoorbeeld zouden in opdracht van de overheid verwijderd worden. Is gelukkig niet doorgegaan door protest van de eigen bevolking en zijn nu twee musea geworden.
Het bovenmatig gebruik van Nederlands geweld in de onafhankelijkheidsstrijd in het toenmalige Ned. Indië is decennialang zorgvuldig verzwegen.
Ook werd er pas op 15 augustus 1988, 43 jaar na WO II, door koningin Beatrix het Indisch Monument onthuld in Den Haag. Ter nagedachtenis aan alle burgers en militairen die het slachtoffer zijn geworden van de Japanse bezetting van Nederlands-Indië. Slordig vind ik dat, maar wel goedgemaakt (zij het veel te laat!). Want, zo meen ik: “Herinnering kan de bron zijn van vernieuwing. Maar verdringing is de oorzaak van herhaling”. (Friedrich Schorlemmer)
Ten derde: wat nu in 2025?
Machthebbers in diverse landen streven in onze tijd absolute macht na.
Zij maken onderzoeksjournalisten verdacht of onmogelijk.
Voor wetenschappers met onderzoeksresultaten die niet in hun politiek passen hetzelfde.
Rechterlijke uitspraken worden naast zich neergelegd ‘omdat de rechter niet deugt of de verkeerde politieke kleur zou hebben’.
Onafhankelijke rechtspraak wordt zo om zeep geholpen!
Regeren per decreet in plaats van via wetgeving in het parlement wordt regel.
Democratie wordt zo om zeep geholpen!
Andere landen als eerste aanvallen, binnenvallen of beschieten wordt goed gepraat. Nota bene óók door vertegenwoordigers van landen in de Veiligheidsraad van de VN. Met andere woorden:
De scheiding der machten van Montesquieu (Trias Politica) wordt zo om zeep geholpen..!
In plaats dat men met vereende kracht deze instituties weer nieuw leven probeert in te blazen gaat men zich massaal nóg meer bewapenen. Zie het besluit van de NATO in juni van dit jaar.
Huidige wapenarsenaal
Nog meer wapens zonder betere overlegorganen bij conflicten is vragen om problemen! Dit kan tot nóg meer oorlog leiden en wellicht tot een derde wereldoorlog. Bij gebruik van kernwapens is dat ook nog met een veel grotere vernietigingskracht: Atoombommen van Hiroshima en Nagasaki hadden een kracht van respectievelijk 13 en 22 kiloton TNT.
De huidige hebben gemiddeld een kracht van meer dan 170.000 kiloton TNT. En er zijn wereldwijd nog bijna 13000 atoombommen over van de vroegere 70.000!
Een eerste belangrijke stap zou kunnen zijn: het ondertekenen door álle landen van de laatste VN resolutie (eigenlijk verdrag) uit 2022, waarin niet alleen het gebruik, maar óók het bezit van kernwapens verboden wordt. Japan zou hierbij het voortouw kunnen nemen.
Terwijl de wereld schreeuwt om echte maatregelen voor het stoppen van de opwarming van de aarde met haar vernietigende gevolgen voor het leven op aarde. Door ernstige ontregeling en vervuiling van de natuur krijgen we steeds minder schone lucht, schoon water en schone aarde waarvan wij, mensen op deze ene aardbol, moeten leven.
Maar ook schreeuwt de wereld om te stoppen met oorlog en te bouwen aan vrede in een wereld zonder honger, maar met goede zorg voor een leefbare wereld.
Tot slot.
In ieder land leven mensen met gewelddadige opvattingen (de haviken) en mensen die permanent zoeken hoe vreedzaam samenleven mogelijk gemaakt kan worden (de duiven).
Wat zou het mooi nu zijn als Japanse afdelingen van internationale NGO’s zoals Greenpeace voor een leefbaar milieu en Amnesty International voor gerechtigheid in ieder land met concrete plannen zouden kunnen komen om deze bonafide organisaties meer effectief leven in te blazen. // Vanuit het besef dat wij mensen alléén in verbondenheid kunnen leven op deze één en dezelfde aarde. //
Dat wij elkaar nódig hebben om dat mogelijk te maken en (onherstelbare) vernietiging door kernwapens te voorkomen. //
Wat zou het mooi zijn als de Japanse goede krachten zich zouden bundelen met ingenieuze en wijze voorstellen om instituties van de Verenigde Naties te revitaliseren. //
Om zo gezamenlijk de huidige wereldproblemen daadkrachtig aan te pakken en afdoende te verminderen. //
Dan zou de Japanse vlag niet alleen als symbool kunnen fungeren van de opkomende zon, waar het licht vandaan komt, maar ook als symbool van wijsheid uit het oosten.“
Libert Hol
Mijmeringen na thuiskomst in Nederland
Met deze uitleg van de betekenis van het Vrijheidsbeeld sluit ik mijn uitermate spannende reis naar Japan af. Het land dat door het keiharde meedogenloze terreurbewind in haar concentratiekampen ook het leven van mijn ouders, mijn oudere zus en mij voor hun hele leven ernstig beschadigd heeft. Net als de gevolgen voor mijn jongere zussen. Zonder dat Japan ooit een passende schadevergoeding ter sprake heeft willen brengen. Een schadevergoeding dat in geen enkele verhouding staat tot deze voortreffelijk verzorgde en voor mij leerzame reis naar Japan. Daar blijf ik dankbaar voor. Ondanks dat ik ook op deze reis gehoord heb ‘dat de wreedheden door Japanse soldaten op zichzelf staan, maar zeker geen beleid van hogerhand was’. En dat ‘Indonesia toch maar wel onafhankelijk is geworden dankzij Japan!”.
Hoe nu verder met Japan?
Ik ben hier niet tegen in discussie gegaan, maar ik denk dat dit het gevolg is van 80 jaar ontkennen en verzwijgen van de eigen daden tijdens 13 jaar koloniale oorlogen door Japan in heel Zuidoost Azië. En ook het censureren van geschiedenisboeken heeft gezorgd voor een eenzijdig opgepoetst verhaal voor de eigen bevolking. Dat noemen wij hersenspoelen. Nu met een vrouw als premier, die ook zegt :’We moeten stoppen met achteruit kijken, maar vooruit naar de toekomst’.
Na 80 jaar ontkennen of verzwijgen over de ergste misdaden vind ik dat goedkoop en gevaarlijk. Voeg daarbij de opkomst van een jonge partij Sanseito en dan zie ik dat we óók in Japan alert moeten zijn voor opnieuw opkomend militarisme. Ik herinner me in dit verband de toespraak van Merkel in maart 2015 op bezoek bij premier Abe in Japan. Hierin zei zij dat de Duitsers er niet voor terug schrokken om over de Tweede Wereldoorlog ‘de dingen bij de naam te noemen’.
Wat Beeldhouwer Seibo Kitamura wilde zeggen
Prachtig vind ik daarom vooral de houding van deze uitgebeelde man, die twee belangrijke vrienden van een levende geest symboliseert: door meditatie kan men bij de eigen droom voor een humane, liefdevolle en zorgzame wereld komen. Maar tegelijkertijd ook een been in rust, helemaal klaar om op te staan en in actie te komen voor vrede als deze bedreigd wordt. Droom en verzet.
